İslam Bilim Tarihi Üzerine: Prof. Dr. Fuat Sezgin

İslam Bilim Tarihi Üzerine: Prof. Dr. Fuat Sezgin

Şafak vakti, ben bu satırları yazarken güneş doğudan sıcak bir gülümseme ile selamlıyor bizleri. Bu; gecenin en soğuk vakti, bir “Tulu”yu bekleyiş zamanlarından birinde, defterimi açıp doğu-batı karmaşasının içinden retorikler çıkarmaya ve bunu siz değerli okuyucularımıza bahşetmeye çalışmamın ne kadar doğru olacağı hakkında şüphelerimle çatışıyorum. Evet güneş doğudan doğuyor. Bu rasyonel bir gerçek. Gün Işığına hep doğudan erişiyoruz, dönüyoruz, dönüyoruz ve hep dönerek aydınlık ve karanlık arasında keşmekeş içerisinde kalıyoruz.

Peki bu dönme halini kağıda aktaran ilk insanlar kimdi? Peki, gökyüzünü anlamaya çalışan bu uzun yolculukta insanlığın hafızasını kimler taşıdı? Güneşin her sabah doğudan doğduğunu görmek kolaydı; asıl mesele, bu düzeni anlamak, ölçmek ve gelecek nesillere aktarmaktı. Medeniyetler birbirinden öğrendi, bilgiyi devraldı ve üzerine yenilerini inşa etti. Fakat tarihin tozlu sayfaları arasında, bu büyük zincirin en parlak halkalarından biri çoğu zaman gölgede bırakıldı.

İşte tam bu noktada bir “Medeniyet” karşımıza çıkıyor: İslam Medeniyeti . Sadece eski bilgiyi koruyan bir köprü değil; astronomiden matematiğe, coğrafyadan tıbba kadar pek çok alanda üreten, geliştiren ve insanlığın ortak bilgi mirasına yön veren bir medeniyet...

Ortak bilim mirası meselesinden yazının ilerleyen raddelerinde bahsedeceğim. Bir hakikat var karşımızda, güneş kadar aydınlık ve güneşin doğudan doğuyor oluşu kadar gerçek iken onu döndürüp dolaştırtıp bir yeniay kadar karanlık ve saklı hale getirilmiş olması hakikati. Ve bu  hakikat karşısında ömrünü belgelemeye adayan isimlerden biri: Prof. Dr. Fuat Sezgin. O, ömrünü unutulmuş bir medeniyet hafızasını, bir “Hakikat”i aydınlatmak için harcadı.

Ve biz, Geleceği yazacak, şekillendirecek gençler –Genç Ahval- olarak bu hakikati unutmamak ve genç arkadaşlarımızla buluşturmak için “İslam Bilim Tarihi Serisi” ne bu yazımızla başlıyoruz. Keyifli okumalar dilerim…

İslam Medeniyeti doğduğunda, ilime aşık bir ümmet vardı. Öyle ki bilginin izini sürmek, doğunun en uzak ucundan Çin diyarlarına kadar uzansa bile yola düşmeyi bir vazife bilen bir ruh hâli hâkimdi; bu, sıradan bir öğrenme isteği değil, adeta varoluşun kendisini anlamlandırma çabasıydı. Bu arayış zamanla bir yolculuğa, yolculuk bir harekete, hareket ise insanlığın zihnini yeniden şekillendiren büyük bir ilim medeniyetine dönüştü.

Yunan’dan, İran’dan ve Hint’ten gelen eserler Arapçaya çevrildi; fakat bu yalnızca bir aktarım değildi, kelimelerin bir dilden diğerine taşınması gibi yüzeysel bir işlem hiç değildi bu; bilakis her metin yeniden düşünüldü, her fikir yeniden tartıldı, her bilgi yeni bir aklın süzgecinden geçirilerek yeniden inşa edildi. Bu yüzden bu dönem, bir “çeviri hareketi” olmanın çok ötesine geçerek bir “düşünce yeniden doğuşu” hâline geldi.

İslam dünyası, ilmi merkezine alarak şehirlerini birer düşünce ve araştırma merkezine dönüştürdü; Bağdat’ta kurulan Beytü’l-Hikme yalnızca bir kütüphane değil, farklı medeniyetlerin aklının birbirine karıştığı bir zihinsel kavşaktı. Kurtuba’da, Semerkand’da ve Endülüs’te ise ilim, saray duvarlarını aşarak gündelik hayatın içine sızmıştı; gökyüzüne bakan bir göz ile matematiği hesaplayan bir el aynı hakikatin iki farklı yüzüydü artık. Ve bu geniş coğrafya, insanlığın unutmaya meyilli hafızasını diri tutan bir damar gibi çalışıyordu.

Avrupa ise uzun bir süre sonra bu birikimle yeniden tanışacak, karanlıklar çağında üzerlerine doğudan bir güneş doğacaktı. Antik Yunan’ı çoğu zaman kendi kaynaklarından değil, Arapça çeviriler üzerinden öğrenecek; hatta birçok filozofun, birçok bilginin ismi bile yeniden adlandırılacak, Latinceye çevrilecek, kimi zaman asıl köklerinden koparılarak yeni bir kimlik kazanacaktı. Ve bu kimlik aslına doğudan doğan güneşin batıdan batması kadar gerçek bir rasyonaliteye dönüşecekti…

Ve asırlar sonra, Bitlis’ten çıkan bir isim, bu unutulmuş hafızanın izini sürerek dünyaya yeniden hatırlatacaktı: Prof. Dr. Fuat Sezgin. Mühendislik ilmini öğrenmek için İstanbul’a geldiğinde, ilimlerin kaynağını, o doğudan doğan güneşi ve bu güneşin yolcularını, şarkiyat araştırmalarını öğrendi. Ve bu yolda yürümeye başladı. Bu yol için, 27 dil öğrenen, günde 17 saat çalışan bir şahsiyetten bahsediyoruz… O, bu yolun sonunda, sadece geçmişi anlatan bir tarihçi olmadı; geçmişin nasıl görünmez kılındığını, nasıl gölgede bırakıldığını, nasıl sistemli biçimde unutulduğunu belgeleriyle ortaya koyan bir hafıza işçisi oldu. Onun çalışmaları, insanlığın kendi kendine anlattığı hikâyenin eksik parçalarını yeniden masaya koydu.

Rahmetle anarak şunu söylemek gerekir ki, bugün elimizde tuttuğumuz bu bilimsel miras, tek bir medeniyetin tekelinde doğmuş bir ışık değil; doğudan batıya, kuzeyden güneye uzanan insanlığın ortak emeğinin, ortak merakının ve ortak aklının ürünüdür. Ve bu seride biz de, o büyük mirasın izini sürerek, onun kadar gayretli çalışarak, unutulanı hatırlamaya, görünenin arkasındaki görünmeyeni anlamaya çalışacağız.

Ve şimdi asıl soru hala önümüzde duruyor, sessiz ama ısrarcı bir şekilde: Bu büyük ilim hareketi nasıl başladı, nasıl oldu da bir “altın çağ”a dönüştü ve gökyüzüne bakan gözler, yalnızca yıldızları değil, evrenin düzenini de okuyabilir hâle geldi?

Selamla, sevgiyle…

Vefatının 8. Yıldönümünde, ömrünü medeniyetimizin köklü ilim birikimini dünyaya tanıtmaya adayan mümtaz bilim insanı Prof. Dr. Fuat Sezgin’i saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz.

Biz Genç nesile  “yaşamdaki en büyük değerin bilgi üretmek, araştırmak ve insanlığa faydalı eserler bırakmak olduğu” hakikatini miras bırakan değerli hocamızı ilham ve vefayla yaşatmaya devam edeceğiz.

Mekânı cennet, makamı ali olsun…